‘Power and Freedom’ Πειραματικές πτήσεις στην Ιστορία (La Jetée, 1962 – Chris Marker 1921-2012)

the-moment-la-jetc3a9e-chris-marker-1962She calls him her ghost. Έτσι αποκαλεί τον στρατιώτη, η γυναικεία φιγούρα του αεροδρομίου του Orly στο Παρίσι. Αναμένοντας -και οι δύο τελικά- μια κάποια ανάμνηση στιγμής που θα στιγματίσει το μέλλον.

[La Jetée, 1962 – Chris Marker 1921-2012]

Τίποτε δεν ξεχωρίζει τις αναμνήσεις από τις συνήθεις στιγμές. Μόνο έπειτα ισχυρίζονται την μνήμη, καταμετρώντας τα σημάδια τους. [Nothing tells memories from ordinary moments. Only afterwords do they claim remembrance on the count of their scars.]

subtitles-la-jetc3a9e-chris-marker-1962

Αυτή είναι η ιστορία ενός ανθρώπου, που τον σημάδεψε μια εικόνα από την παιδική του ηλικία.


Η προφητεία και η ποίηση σε όλο το Έργο του Chris Marker είναι ταυτόχρονα το μυστικό και το κλειδί που στοιχειώνει και απελευθερώνει το κάθε δημιούργημά του. Όπως και τον πρωταγωνιστή του La Jetée, όπως αναφέρει ο Jean Louis Schefer. Ο στρατιώτης, λοιπόν, στο φουτουριστικό αυτό έργο τέχνης, χρησιμοποιείται ως πειραματόζωο σε ταξίδια στον χρόνο, σε ένα Μετά-Αποκάλυψης ή/και σε έναν Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στα συντρίμια του Παρισιού (ήτοι μιας ερειπωμένης, έρημης Ευρωπαϊκής πρωτεύουσας), μετά από μια πυρηνική επίθεση. Τα ταξίδια αυτά λαμβάνουν χώρα σε κάποια κατακόμβη, όπου βρίσκεται αιχμάλωτος και αναγκασμένος -μέσω ειδικών εγκοιμήσεων (καλώδια, ενέσεις, βασανιστικοί ψίθυροι σε ‘ξένες’ γλώσσες)- να υποβάλλεται σε ταξίδια στο μέλλον, όπου κάθε φορά συναντά μια άγνωστη γυναίκα, με την οποία σταδιακά νοιώθει όλο και πιο οικεία. Καθόλου πεζό. Το αντίθετο· αρκετά ουσιαστικό για την ίδια την υπόθεση, που έχει την ανάγκη να οδηγήσει τον πρωταγωνιστή σε μια λύση, μέσω ενός επίσης, πάντα αναγκαίου λαβυρίνθου. Μέσω ενός ιλίγγου που βιώνει από αυτό το χρονικό πισωγύρισμα. Το πνεύμα του Vertigo [Hitchcock, 1958] που στοιχειώνει το La Jetée, είναι ξεκάθαρo, αλλά και εξομολογημένo από τον ίδιο τον Marker, μέσα από την ίδια ακριβώς σκηνή, η οποία αναβιώνει (με το ζευγάρι να δείχνει την θέση του στο χρόνο, πάνω στις γραμμές του κορμού του δένδρου).

the-soldier-la-jetc3a9e-chris-marker-1962

Το θρίλερ Vertigo θεωρείται πια [μόλις από εχθές (2 Αυγούστου 2012 | BBC)] η καλύτερη ταινία όλων των εποχών. Η φράση ‘Power and Freedom’ που συναντάμε σε αυτήν, τρεις φορές, δεν έχει εμπνεύσει τυχαία τον Marker. Ο ίδιος αναζητά την Δύναμη και την Ελευθερία μέσα από τους χαρακτήρες που ξετυλίγει σταδιακά, και προβληματίζεται για το αν τελικά υπάρχει κάποια σαφής λύση στις αναδρομές που υπόκειται ο ανθρώπινος νους. Το στοιχείο του θανάτου στο Έργο του είναι και αυτό παρόν, μόνο όμως με μια θετική και υπαρξιακή χροιά, στον βαθμό που υπάρχει σε κάθε σκεπτόμενο καλλιτέχνη και άνθρωπο. Η αγωνία του “υπάρχω – μόνος – αναζήτηση – επαφή – μετά – ρίζες” εκδηλώνεται όσο πιο ποιητικά γίνεται μέσα από την φράση της γυναικείας φιγούρας που Τον αποκαλεί το φάντασμά της.

Μόνο ως ποιητή θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει τον Chris Marker. Το La Jetée πρόκειται για έναν συνδυασμό φωτογραφιών (stills) / παγωμένων στιγμών και voice-over (αφήγησης και σχολιασμών), το οποίο καταφέρνει να δώσει την δυνατότητα μιας ανοιχτής ερμηνείας από τον κάθε θεατή, όπως και την δυνατότητα να ανασύρει τις δικές του αναμνήσεις. Δεν μπορεί παρά επιτυχώς να λειτουργήσει, αφού τεχνικά είναι φτιαγμένο πολύ έξυπνα και σωστά. Το μοντάζ, με τον εξαιρετικό “ρυθμό” που ακολουθείται από την αφήγηση στα σωστά σημεία (υπέροχο decoupage και montage, σε βαθμό που να αποδίδει την ιστορία καθαρά, ακόμη και χωρίς αφήγηση) και την μουσική του Trevor Duncan, όταν ο στρατιώτης ταξιδεύει στο μέλλον. Απλά, ένα Ποιητικό και Μουσικό έργο.

Chris-Marker-La-Jetee-1962-Film-Still-Image-courtesy-BFI-Stills-Collection-c-1963-Argos-Films_NEW

Το La Jetée δεν πρόκειται για μια απλή ή πολύπλοκη ιστορία. Η Ιστορία που αναφέρεται στον τίτλο [The Pier, Η Προβλήτα (του αεροδρομίου), γνωστό και ως Σταθμός Αποχαιρετισμού], δεν προσδιορίζει μόνο την Ιστορία της Ανθρωπότητας ως ένα Σημείο Συνάντησης μέσα στον Χρόνο. Ο Chris Marker πέταξε τελικά και ο ίδιος στον χρόνο, αποκτώντας την δική του Στιγμή. Την Κυριακή, 29 Ιουλίου 2012, ο σεμνός αυτός άνθρωπος και υπέροχος καλλιτέχνης, απεβίωσε. Ελάχιστα γνωστός -και αυτός- στην Ελλάδα, με πολλούς θαυμαστές όμως στο εξωτερικό, αρκετά πειθαρχειμένος και αφοσιωμένος στην δουλειά του, δούλευε σκληρά και παρέμενε πιστός στα πολιτικά και ανθρωπιστικά του Πιστεύω, χωρίς να χάνει το χιούμορ και την ζεστή του παρουσία στην παρέα. Ένας πολυσύνθετος χαρακτήρας που δύσκολα δεν ενέπνεε ο ίδιος το κάθε δημιούργημά του.

Η ίδια η ταινία δεν χωράει σε μια συγκεκριμένη κατηγορία. Ο χαρακτήρας του Ντοκυμαντέρ, Narrative, Essay, Science Fiction, Έργο Τέχνης, το κατατάσσουν σε έναν δικό του χώρο και του δίνουν μια δική του ψυχή και φωνή. Η σκοτεινή και σκληρή πλευρά της εποχής δημιουργίας του, μέσα από την σουρεαλιστική ματιά του Marker ενέπνευσε ευνόητα από τότε, πολλούς άλλους καλλιτέχνες. Δύσκολα θα αποφύγουμε την αναφορά στην ταινία του Terry Gilliam, 12 Monkeys [1995]. Αν και μια ταινία με πολύ μεγαλύτερο budget, δεν έχει σίγουρα ξεχαστεί. Ίσως (σίγουρα!) μια διαφορετική έκφραση του ίδιου του θέματος… μιας γκρεμισμένης -πλέον- πόλης και κοινωνίας, αναζητώντας κρυμμένους ανθρώπους-φαντάσματα, χαραμάδες ήλιου-ελπίδας και καθαρού αέρα να σκεφτεί κανείς Ελεύθερα και Δυνατά (!). Ένα έγχρωμο feature film, με έντονες ερμηνείες, ακραία σκηνικά και το πάθος του ταγκό (Astor Piazzolla) να διαδέχεται τα ονειρο-ηχο-τοπία του Paul Buckmaster. Το στοιχείο – στοιχειό (επιλέξτε την θέση του τόνου) του Vertigo παραμένει σταθερό και εμφανές και πέρα από την εν λόγω σκηνή, με το ίδιο το μουσικό θέμα του Vertigo (Bernard Herrmann).

the-museum-la-jetc3a9e-chris-marker-1962_newΠώς όμως ξεκίνησε η όλη ιδέα για το La Jetée; Κατά την δεκαετία του 1950 ο Marker ήταν φωτογράφος και συγγραφέας, σχολιάζοντας τα ταξίδια του. Το Τόκυο ήταν ένα από τα μέρη που επισκέφθηκε και ίσως σε αυτό το ταξίδι να βρίσκεται και ο σπόρος της έμπνευσης του La Jetée. Το CD ROM Immemory [1998] είναι ένα προσωπικό αρχείο της 40ετούς καριέρας του διανοούμενου αυτού σκηνοθέτη. Ένα από αυτά, το Coréennes [Κορεάτισσες] ήταν ένα διαδραστικό film εικόνας και κειμένου, και στο οποίο παρατηρούμε την ίδια τεχνική με την οποία δημιουργήθηκε το La Jetée.

Βλέπουμε λοιπόν πώς η πρωταρχική ιδέα ξεκίνησε απροσδιόριστα και αχνά μέσα από την χαμηλόφωνη ατμόσφαιρα της Ανατολής [1950], πειραματίστηκε λιτά και ποιητικά, ζωγραφίζοντας τα πρώτα ίχνη του animation [1962] και άρχισε να ξεσπάει και να ξυπνάει τα πάθη μας [1995]. Το πιο σημαντικό ερώτημα όμως ίσως είναι το αν και πώς θα συνεχίζει αυτή η εμμονή, αυτό το “ποίημα” να εμπνέει. Μήπως, το συναντάμε ήδη στην καθημερινότητά μας; Μήπως, αν -τελικά τολμήσουμε να- ανοίξουμε τις πόρτες μας, να το δούμε να διαδραματίζεται μπροστά στα μάτια μας, έξω στην ζούγκλα του δρόμου ή (και) άλλων σπιτιών; Πόσο προφητικός μπορεί να είναι ο νους του -κάθε- στοχαστή και οραματιστή Chris Marker; Πόσα φαντάσματα μπορούμε να εντοπίσουμε σε κάθε μας τυφλό βήμα; Και πόσο ελεύθερα και δυνατά είναι άραγε τα βήματά μας; Οι θεραπευτικές εγκοιμήσεις που δημιουργούν οι εμμονές μας, ίσως είναι καιρός να μεταφραστούν σε ζωντανά όνειρα και οραματισμό μιας νέας οπτικής και μιας (επαν)έναυσης της “μηχανής” που κρύβουμε μέσα μας!


La Jetée [28′, France, 1962]

vertigo-tree-scene-la-jetc3a9e-chris-marker-1962Written – Directed by Chris Marker
Produced by Anatole Dauman
Narrated by Jean Négroni
Starring: Hélène Chatelain,
Davos Hanich, Jacques Ledoux
Music: Trevor Duncan
Cinematography: Chris Marker
Editing: Jean Ravel


Έρευνα – Κείμενο: Άννα Στερεοπούλου
Πρώτη Δημοσίευση: 3 Αυγούστου 2012 | Freequency Project
Film Stills’ / Images’ courtesy: BFI Stills Collection (1963), Argos Films

Chris Marker; Notes from the Era of Imperfect Memory: http://www.chrismarker.org/


Σημειώσεις σε Πρώτο Ενικό | Ιούνιος 2020

Το ως άνω άρθρο γράφτηκε το καλοκαίρι του 2012, σε μια αγαπημένη, μα -προσωπικά- στιγματισμένη, για αρκετά χρόνια, πόλη της Ελλάδας, κατά την, εκεί, αυθόρμητη επίσκεψή μου και επιθυμία μου να βρω αυτό που έψαχνα, τότε, συνειδητά. Κάτι που τελικά δεν βρήκα, ωστόσο, ίσως πλέον να έχω ανακαλύψει ό,τι αναζητούσα υποσυνείδητα. Απαντήσεις και Ερωτήσεις που συναρμολογούν το παζλ των αποσπασμάτων του παρελθόντος. Αφού λοιπόν, κανείς, θέσει αλλιώς και ‘κουμπώσει’ τα όποια κομμάτια, πόσο ακόμη μπορεί να παραμείνει στο -όποιο- παρελθόν; Πόση έμπνευση για την προσωπική μας Διαδρομή μπορεί να δώσει η αγάπη και μελέτη ενός (ή και περισσότερων) έργων τέχνης, ώστε να μάς βοηθήσει να παρατηρούμε χωρίς συναίσθημα; Η πρόθεση συν-, είναι πάντα με το μέρος μας; Και τί ακριβώς προσθέτει; Πόσο, δηλαδή, βοηθάει την αντικειμενική Παρατήρηση που εμπνέει η φιλοσοφία της -αποκαλούμενης από τους σύγχρονους Δυτικούς- Ανατολής;

Η αγάπη για το La Jetée, ξεκίνησε όταν ήμουν ακόμη φοιτήτρια, κατά το τελευταίο έτος του βασικού μου πτυχίου, και συγκεκριμένα, στο μάθημα επιλογής ‘Cultural Institutions’, όπου μάς δόθηκε η ευκαιρία να εκθέσουμε τις απόψεις μας για κάποιο έργο τέχνης που μάς είχε κάνει εντύπωση, από οποιονδήποτε καλλιτεχνικό τομέα. Η κινηματογραφική ταινία 12 Πίθηκοι που είχα παρακολουθήσει λίγα χρόνια νωρίτερα, με είχε δονήσει από την έναρξή της κι όλας, με το ιδιαίτερο animation των κόκκινων πιθήκων που χόρευαν επάνω στο λευκό ή μαύρο φόντο των opening titles, στον ρυθμό του μεθυστικού μουσικού θέματος και bandοneon του Astor Piazzolla. Έτσι, λοιπόν, ανακάλυψα την πηγή έμπνευσης του έργου, που δεν ήταν άλλη από το La Jetée. Ίσως, αυθόρμητα, αυθαίρετα ή και απόλυτα λογικά, να είχα συνδέσει το πάθος της μουσικής του Astor, με το όλο μυστήριο του ίδιου του θέματος που πραγματεύτεται η ταινία, και η μετέπειτα παραλλαγή της. ‘Απόλυτα λογικά’, διότι, όσο κι αν, ως άνθρωποι ή/και καλλιτέχνες, (υπο)κινούμαστε από το ένστικτο, κάποιες βασικές τεχνικές, είναι πάντα χρήσιμες, ώστε να εκφράσουμε πιο εύστοχα το μήνυμα που θέλουμε να επικοινωνήσουμε, ή το ίδιο το προσωπικό, συνειδητό ή υποσυνείδητο στοιχείο που αναζητούμε.

Η μελέτη του La Jetée, δεν σταμάτησε ποτέ, εντός μου. Πάντα επέστρεφα και επιστρέφω στο έργο αυτό, και διδάσκομαι από τα προφανή ή κρυμμένα σημεία – κλειδιά του, με βασικότερο, την στιγμή Αφύπνισης από το Όνειρο – Ύπνο της πρωταγωνίστριας, που αποτελεί την μοναδική Σκηνή σε Ροή, σε μια ταινία που συντίθεται μόνο από still / φωτογραφίες. Αυτό είναι και ένα από τα στοιχεία που με οδήγησαν μετά από χρόνια (2019) στην δημιουργία του PLANO AV ArtWork. Ό,τι ανένταχτο που χαρακτηρίζουμε ως διαφορετικό στοιχείο σε κάποιο συγκεκριμένο είδος ή σύστημα, είναι κι αυτό που τελικά καθορίζει το ‘συγκεκριμένο’· ερωτώ· ακόμη· ως εμμονή.

Κι η ανακούφιση επέρχεται τελικά κατά την θέαση, κάθε φορά, της αναβίωσης της κινηματογραφικής αρχικής ανάμνησης, στο τέλος της ταινίας. Όταν τελικά παραδίνεσαι στην Δύναμη του Πεπρωμένου, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά η αναπόφευκτη συνέπεια της αρχικής σου επιλογής (και) κίνησης· η δίνη του νόμου της Αιτιότητας (βλ. cause and effect). Ό,τι δηλαδή, έχουμε ήδη πράξει και μάς οδηγεί στο όποιο μετέπειτα παρακλάδι – μονοπάτι. Fair enough… Το ζητούμενο λοιπόν, είναι η Ελευθερία της κάθε νέας, πλέον, επιλογής, από Εδώ και Πέρα· από Εδώ και Τώρα.
Στον Σταθμό (Προβλήτα, Jetée) όπου Αποχαιρετάμε την όποια άλλη χρονική στιγμή, και καλωσορίζουμε την Ακύρωση = Ολοκλήρωση του Νέου Εαυτού· ερωτώ· ακόμη· ως ευχή.


 

 

 


A STEREOSCOPIC perspective of Music & Art©
https://annastereoscopic.wordpress.com/

%d bloggers like this: